Trước khi đi vô các lập luận thể hiện quan điểm của mình thì mình có vài điều cần nhấn mạnh:
Đây là quan điểm cá nhân mình không có ý định công kích hay chỉ trích bất kỳ cá nhân nào, chỉ là mình thấy bài viết này thú vị và cũng liên quan rất gần đến mình (à mà mình cũng chả biết ai viết bài này lấy gì công kích :)))
Mình có dạy môn tư duy phản biện nên coi như đây là một đề tài để mình triển khai mô hình phản biện ARES như cách mình vẫn dạy sinh viên
Mình là Thạc sĩ (từ 2014) và đi dạy năm nay là năm thứ 12, có cơ hội giảng dạy ở nhiều môi trường: tư thục, công lập, trường có yếu tố quốc tế, làm báo cáo viên chuyên đề, tự mở các khóa học online trực tiếp và quay sẵn… nên mình nghĩ mình có đủ trải nghiệm để đưa ra một góc nhìn cá nhân
Nếu hỏi mình có ý định học lên Tiến sĩ không thì câu trả lời là có, vì mình yêu thích giảng dạy và muốn tiếp cận đa dạng đối tượng học viên hơn nữa. Và dù có đạt học vị Tiến sĩ, mình không bao giờ nghĩ rằng Tiến sĩ thì hơn Thạc sĩ. Học vị, theo mình, chỉ phản ánh một phần định hướng nghề nghiệp, chứ không phải thước đo giá trị con người.
—
Và sau đây là 5 lập luận của mình xoay quanh việc:
“Đứng núi này trông núi nọ, xin review môi trường làm việc các trường vì nó thuộc năng lực từng người, với bạn kém thì nó tệ chứ bạn giỏi lương cao… đi học thạc sĩ đi vì nó quá đại trà”
LẬP LUẬN 1
VIỆC ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC CON NGƯỜI CHỈ DỰA TRÊN HỌC VỊ LÀ MỘT ĐIỀU CHƯA KHÁCH QUAN
Trong tâm lý học nhận thức, Daniel Kahneman gọi hiện tượng này là halo effect – khi con người có xu hướng suy rộng từ một đặc điểm nổi bật sang toàn bộ giá trị của người đó. Ông mô tả rất rõ rằng hiệu ứng hào quang khiến ta “phóng đại sự nhất quán trong đánh giá”, nghĩa là đã cho ai đó “tốt” ở một điểm thì sẽ mặc định họ tốt ở mọi điểm, và ngược lại. Khi học vị trở thành “điểm hào quang”, nó dễ bị dùng để đánh đồng năng lực sư phạm, năng lực quan hệ, đạo đức nghề và giá trị cá nhân – dù những yếu tố này không được học vị bảo chứng.
Và trong thực tế mình tiếp cận, 12 năm làm việc trong môi trường giáo dục, mình được tiếp xúc với khá nhiều đồng nghiệp và cả quản lý. Mình khẳng định: học vị không phải là bảo chứng cho năng lực, nó chỉ là một dấu hiệu cho thấy một phần định hướng nghề nghiệp. Có những người đã có học vị Tiến sĩ nhưng vẫn thiếu kinh nghiệm giảng dạy, thiếu kỹ năng làm việc với con người và nhiều yếu tố khác. Trong một số trường hợp, học vị có thể bị vô thức sử dụng như một cơ chế tạo cảm giác an toàn nghề nghiệp, thay vì phản ánh đầy đủ năng lực thực hành.
LẬP LUẬN 2
NẾU CHƯA CÓ HỌC VỊ TIẾN SĨ THÌ NÊN IM LẶNG ĐI HỌC CHỨ KHÔNG NÊN “XIN REVIEW VỀ MÔI TRƯỜNG LÀM VIỆC”
Dùng học vị để chặn tiếng nói không phải là phản biện học thuật, mà là áp đặt quyền lực. Trong nghiên cứu về organizational silence, Morrison và Milliken mô tả hiện tượng tập thể “nói rất ít hoặc không nói gì trước những vấn đề quan trọng”, không phải vì họ không nhận ra vấn đề, mà vì cơ chế quyền lực khiến tiếng nói bị kìm lại. Khi một ý kiến bị dập tắt bằng câu “hãy im lặng và đi học tiếp”, tranh luận học thuật đã bị thay thế bằng thứ bậc, và tri thức không còn được trao đổi bằng lý lẽ.
Việc ai đó muốn tìm hiểu môi trường làm việc để lựa chọn nơi phù hợp là quyền cá nhân. Không phải Tiến sĩ thì mới được chọn, còn Thạc sĩ thì không được tham khảo. Quan hệ lao động vốn là sự trao đổi hai chiều: một bên cung cấp giá trị, một bên đáp lại bằng lương và điều kiện làm việc, chứ không phải cơ chế xin – cho.
LẬP LUẬN 3
CHỈ NGƯỜI KÉM MỚI THẤY MÔI TRƯỜNG TOXIC CÒN NGƯỜI GIỎI THÌ KHÔNG – ĐÂY LÀ MỘT LỖI QUY KẾT
Lee Ross gọi đây là fundamental attribution error – xu hướng đánh giá quá cao đặc điểm cá nhân và xem nhẹ ảnh hưởng của bối cảnh. Khi ai đó phản ánh môi trường làm việc độc hại, việc lập tức gán nhãn họ “yếu”, “kém”, “chưa đủ trình” là cách đổ nguyên nhân cho con người, thay vì nhìn vào cấu trúc quyền lực, văn hóa tổ chức hay cách vận hành hệ thống.
Nếu lập luận như vậy, chẳng khác nào đổ toàn bộ trách nhiệm lên người lao động và phủ nhận vai trò rất lớn của hệ thống quản trị. Cá nhân người lao động liệu có toàn năng đến mức tự quyết được cơ chế vận hành của cả một tập thể?
LẬP LUẬN 4
KHẢ NĂNG CHỊU ĐỰNG KHÔNG PHẢI LÀ THƯỚC ĐO NĂNG LỰC NGHỀ NGHIỆP
Christina Maslach – người đặt nền tảng cho nghiên cứu về burnout – định nghĩa burnout là một hội chứng tâm lý nảy sinh từ căng thẳng tương tác kéo dài trong công việc. Điều này cho thấy môi trường độc hại có thể bào mòn bất kỳ ai, đặc biệt là những người có trách nhiệm cao, đầu tư cảm xúc nhiều và mang lý tưởng nghề nghiệp mạnh.
Người kiệt sức sớm không phải vì họ yếu kém, mà vì họ đã cho đi quá nhiều trong một môi trường không được ghi nhận xứng đáng. Trong khi đó, việc ở lại hay rời đi còn phụ thuộc vào hoàn cảnh cá nhân, khả năng lựa chọn và mục tiêu nghề nghiệp của từng người.
LẬP LUẬN 5
HỌC VỊ PHẢN ÁNH LỰA CHỌN MỤC TIÊU NGHỀ NGHIỆP, KHÔNG PHẢI THƯỚC ĐO GIÁ TRỊ HỌC THUẬT
Ernest Boyer chỉ ra rằng học thuật không chỉ gói gọn trong nghiên cứu thuần túy, mà còn bao gồm giảng dạy, tích hợp và ứng dụng tri thức. Không phải mọi giảng viên đều muốn hoặc cần đi theo con đường nghiên cứu hàn lâm dài hạn. Việc lấy Tiến sĩ làm chuẩn duy nhất để đánh giá năng lực là một cách nhìn thu hẹp và không phản ánh sự đa dạng của giáo dục đại học.
Cá nhân mình nghĩ, trong nhiều bối cảnh, Thạc sĩ giảng dạy cao đẳng – đại học và Tiến sĩ giảng dạy sau đại học là hợp lý, vì mỗi bậc học có yêu cầu khác nhau. Phần lớn sinh viên bậc cao đẳng – đại học học để ra nghề, để làm việc hiệu quả, chứ không phải để theo đuổi con đường hàn lâm nghiên cứu. Vậy thì việc chuẩn hóa tất cả Thạc sĩ phải lên Tiến sĩ liệu có thực sự cần thiết, hay là một sự lãng phí nguồn lực?
Thực tế mình cũng thấy có những Tiến sĩ quen với phong cách hàn lâm nghiên cứu khi đi vào giảng dạy đại học lại chưa thực sự hiệu quả, thậm chí làm giảm động lực học của sinh viên – tất nhiên không phải tất cả.
—
Tóm váy áo lại,
Nhận diện môi trường toxic không phải là dấu hiệu của kém cỏi. Trong nhiều trường hợp, đó là biểu hiện của khả năng tự nhận thức, ranh giới tâm lý và ý thức giá trị nghề nghiệp. Việc xin ý kiến, tìm hiểu hay “review” môi trường làm việc là quyền cá nhân chính đáng.
Tiến sĩ, Thạc sĩ hay các danh xưng học thuật khác, theo mình, với người làm giáo dục, điều quan trọng nhất vẫn là trong lòng học trò có thực sự coi mình là NGƯỜI THẦY hay không – trong lòng ạ, chứ không chỉ ngoài miệng.
—-
Trang cảm ơn ai đó đã học hết 1 bài viết rất chi tâm huyết của Trang dù muỗi chích mà vẫn cố ngồi cho xong :)))
Mến chúc bạn cuối tuần an vui và đầu tuần nhiều năng lượng thiện lành nhé!
Hình: 1 chị đồng nghiệp gửi.
