Bạn đã từng
Bị tổn thương và trải lòng câu chuyện của bạn với người bạn ngỡ là có thể chia sẻ, đáng tin cậy để bộc bạch và mong sau cuộc giao tiếp ấy lòng bạn nhẹ đi. Hay ít ra vết xước cũng có lớp băng gạc thấu cảm để không rỉ máu hay nhiễm trùng.
Nhưng không… mọi thứ đi ngược lại sự mong chờ của bạn.
Sự thấu cảm giả tạo đem lại cho vết thương thêm vết cắt, đôi khi còn là vài cái dằm ghim vào vết thương chưa kịp lên da non ấy.
Vậy thì, thế nào không phải là thấu cảm? Và thế nào mới là thấu cảm?
Trước hết, chúng ta cần nhắc một chút về nhà tâm lý học mang tên Carl Rogers
Carl Rogers (1902-1987) là một nhà tâm lý học người Mỹ, một trong những người đặt nền móng cho trường phái Tâm lý học Nhân văn (Humanistic Psychology). Ông là cha đẻ của liệu pháp Thân chủ trọng tâm (Person-Centered Therapy), một cách tiếp cận đặt trọn niềm tin vào khả năng tự chữa lành và tự phát triển vốn có sẵn trong mỗi con người, thay vì xem nhà trị liệu là người đứng trên để “sửa chữa” thân chủ.
Suốt sự nghiệp của mình, Rogers đúc kết ba điều kiện cốt lõi mà một mối quan hệ trị liệu cần có, và Trang tin là cả những mối quan hệ đời thường cũng cần có để một người thật sự được giúp:
+ Tính chân thành (Congruence)
+ Sự thấu cảm (Empathy)
+ Sự coi trọng tích cực vô điều kiện (Unconditional Positive Regard).
Ba điều này không thể đứng tách rời nhau. Thấu cảm mà thiếu chân thành thì trở thành diễn kịch. Thấu cảm mà thiếu sự chấp nhận vô điều kiện thì trở thành phán xét trá hình.
Và sau đây là 4 điều không phải là thấu cảm!
1. Phóng chiếu lăng kính cá nhân: “Tôi hiểu mà, tôi cũng từng…”
Đây có lẽ là ngộ nhận phổ biến nhất, vì nó núp dưới lớp áo của sự đồng cảm chân thành. Nhiều người lấy trải nghiệm, vốn sống, tuổi tác của mình ra để soi vào nỗi đau của người khác. Cuộc trò chuyện bắt đầu bằng một sự thấu hiểu có vẻ ấm áp, nhưng lại kết thúc bằng một lời khuyên mang đầy thiên kiến của riêng mình.
Rogers gọi đây là việc áp đặt khung tham chiếu bên ngoài lên người khác. Mỗi con người, với Rogers, là một thực thể độc bản, không ai giống ai, kể cả khi hoàn cảnh bên ngoài có vẻ tương tự. Khi ta nói “tôi cũng từng như vậy”, ta đang ngầm giả định rằng câu chuyện của người kia có thể quy về câu chuyện của mình. Và trong giây phút đó, người kia mất đi cơ hội quý giá nhất: được lắng nghe một cách thuần khiết, như chính họ đang là. Hôm qua trong buổi 1 của khoá học NGHE CHẠM NÓI CHUYỂN, mình có nhắc cho học viên của mình: “không có 1 đơn thuốc hoàn hảo cho tất cả” và đã nhận lại cái gật gù của các anh, chị.
2. Sự trình diễn kỹ thuật: Robot gắn nhãn “chuyên nghiệp”
Kiểu lắng nghe thứ 2 Trang nhắc đến này, nó tinh vi hơn, đó là lắng nghe bằng kỹ thuật. Tư thế ngồi đúng chuẩn, ánh mắt đúng góc, nhịp gật đầu đều đặn, câu phản hồi đúng công thức đã được đào tạo. Nhìn bên ngoài, mọi thứ đều “chuẩn không cần chỉnh”.
Nhưng Rogers nhấn mạnh một yếu tố mà không kỹ thuật nào thay thế được đó là: Tính chân thành. Khi kỹ thuật lấn át sự hiện diện thật, người đối diện sẽ cảm nhận được một khoảng cách vô hình, dù không gọi tên được nó là gì. Thấu cảm không phải là một bài thực hành ngôn ngữ cơ thể. Nó là sự hiện diện trọn vẹn ở giây phút đang giao tiếp. Một cái gật đầu đúng nhịp kỹ thuật nhưng thiếu sự kết nối tâm trí, cuối cùng chỉ biến cuộc trò chuyện thành một vở kịch, mà người đang cần nâng đỡ lại phải xem kịch khi họ không có nhu cầu.
3. Đồng hóa cảm xúc và đánh mất yếu tố “như thể”
Ngược lại với sự lạnh lùng kỹ thuật, có một kiểu ngộ nhận khác: lòng thương xót dâng trào đến mức ta hòa tan vào nỗi đau của người kia, mất đi sự tỉnh táo cần thiết.
Ranh giới giữa Thấu cảm (Empathy) và Đồng cảm, tội nghiệp (Sympathy) mong manh hơn ta tưởng. Rogers khẳng định thấu cảm đòi hỏi ta cảm được nỗi đau của người khác, nhưng phải giữ vững một yếu tố then chốt: yếu tố “như thể” (as-if). Nghĩa là ta bước vào đôi giày của họ, cảm nhận từng bước chân đau, nhưng vẫn luôn ý thức rằng đó là đôi giày của họ, không phải của mình. Nếu đánh mất yếu tố này, ta không còn là một chỗ dựa an toàn để họ soi chiếu, nguy cơ 2 bên sẽ chìm nghỉm vào cơn bão cảm xúc là rất cao.
4. Xem thấu cảm như công cụ: Chạm vào nỗi đau để thao túng
Đây là dạng giao tiếp nguy hiểm nhất, vì nó mang hình hài của sự quan tâm, của lòng xót thương nhưng ẩn chứa mục đích kiểm soát như “ác quỷ đội lốt thiên thần”. Người nghe dùng khả năng đọc vị, gọi tên cảm xúc, tạo niềm tin ban đầu để khiến người kia vỡ òa, mở lòng. Nhưng thay vì đồng hành để họ tự nâng cao năng lực của chính mình, người nghe lại tước đi quyền tự quyết của đối phương, dẫn dắt họ theo ý mình.
Hành vi này đi ngược hoàn toàn với nguyên tắc coi trọng tích cực vô điều kiện và niềm tin vào xu hướng tự thực hiện, một niềm tin rằng mỗi con người, nếu được tạo điều kiện đủ tốt, sẽ tự tìm ra hướng đi lành mạnh cho chính mình. Thấu cảm trong thuyết nhân vị trọng tâm hướng đến việc trao quyền. Còn thấu cảm để thao túng, thực chất, là biến người kia thành công cụ để thỏa mãn nhu cầu kiểm soát hoặc cái tôi của người nghe. Kiểu như nỗi đau của bạn là cơ hội để tôi làm anh hùng!
Vậy, thấu cảm thực sự là gì?
Thấu cảm thực sự là sự hiện diện chân thành tuy có thể vụng về.
Có những khi ta cần can đảm nói lên rằng: “Tôi không biết nói gì với bạn lúc này…”
Lắng nghe bằng sự bất toàn của chính mình, không mang mặt nạ của một chuyên gia nhưng bạn vẫn ở lại để đồng hành cùng người kia. Kiểu như “tôi không biết nói gì nhưng tôi ở đây cùng bạn, tôi nghe tiếng khóc của bạn… và cho tôi biết tôi có thể làm gì để bạn nhẹ lòng hơn?”
Thấu cảm là giữ vững ranh giới “như thể”, bước vào đôi giày của người kia nhưng không bao giờ quên đó là đôi giày của họ. Ta có thể cảm được độ chật, độ đau ở gót chân họ, nhưng ta vẫn còn đôi chân của chính mình để đứng vững, để không ngã theo họ. Chính đôi chân vững đó mới giúp ta còn đủ sức để đưa tay ra, thay vì cả hai cùng ngã xuống.
Và cuối cùng, thấu cảm là trả lại quyền làm chủ cho người được lắng nghe, không sửa chữa, không dạy dỗ, chỉ là một tấm gương trong suốt, để họ tự nhìn thấy chính mình rõ hơn, và tìm lại sức mạnh vốn đã có sẵn bên trong. Người thấu cảm đi bên cạnh, đủ gần để người kia biết mình không cô đơn, đủ xa để người kia vẫn còn không gian tự bước bằng đôi chân của chính mình.
Thấu cảm, hai từ nhẹ tênh nhưng không dễ để thực hiện, vì nó đòi hỏi ta phải bỏ cái tôi của mình. Ta phải lắng thật sâu để những vẩn đục của tuổi tác, kinh nghiệm, trải nghiệm, cảm xúc riêng, những kích hoạt cá nhân lắng xuống, nhường không gian trong veo cho một con người khác được là chính họ. Dù họ có nói ra sự bất toàn, dù họ có không đúng theo những giá trị ta đang theo.
“Khi thực sự được người khác lắng nghe, người ta sẽ bắt đầu lắng nghe chính bản thân họ” – Carl Rogers
Kết nối với Trang để đọc thêm nhiều điều bổ ích về tâm lý nhé!!
