Đây là góc nhìn cá nhân của một người dùng AI từ lúc ChatGPT mới phổ biến ở Việt Nam. Đến nay, mình đã dùng vài AI cơ bản như: ChatGPT từ bản Pro qua bản Free, Gemini từ bản Free đến bản Plus, Claude thì bản Pro đến giờ vẫn vậy. Mình thấy có 3 điều cần thành thục như phản xạ nếu bạn muốn dùng AI hiệu quả, để tránh:
Bị “dắt mũi” trong hào quang AI, nghĩ là mình giỏi khi nắm trong tay một công cụ hiếm khi nào từ chối câu lệnh của bạn, cho dù lệnh đầu vào đơn sơ hay cao siêu đến đâu.
Cầm sản phẩm đầu ra là “rác” nhưng cứ nghĩ là “kim cương đá quý”. Với mình, cái gì dùng không được, lại tốn thời gian, công sức, thì là rác, cho dù bề ngoài nó có lấp lánh.
Bị thao túng hành vi trước sự “hùa theo ba phải” và những lời ngọt ngào như rót mật của AI.
Vậy nha, mình vào luôn, đây là ba điều cần thành thục trước khi dùng AI:
1. Kỹ năng tư duy phản biện
Tư duy phản biện là nghệ thuật đánh giá một vấn đề từ nhiều góc nhìn, xét cả không gian lẫn thời gian, gạt được lớp màng thiên kiến, định kiến trước khi ra quyết định. Tư duy phản biện càng tốt thì như bộ lọc đầu nguồn càng xịn, quyết định bạn đưa ra càng sát với nhu cầu thực tế, và ngược lại.
Bước 1: Khi dùng AI, bạn cần hình dung được bối cảnh trò chuyện, đặt vai trò cho trợ lý ảo, ràng buộc các điều kiện để kết quả đầu ra không lan man (về nguồn tham khảo, vai trò, cách trình bày, những điều được và không được có trong sản phẩm, tính chân thực…).
Bước 2: Sau đó, với tư duy phản biện, bạn quét lại toàn bộ sản phẩm BẰNG NÃO CỦA BẠN để xem có sai chỗ nào. Có những chỗ sai rành rành, mà nếu không đủ tỉnh táo, bạn lại thấy nó hết sức thuyết phục vì được gói trong những lớp ngôn từ mềm mại, dịu êm, rào trước đón sau. Vì AI được huấn luyện để trò chuyện theo kiểu phỏng vấn tạo động lực á, nên nó phản hồi nội dung, phản hồi cảm xúc, gọi tên nhu cầu cũng khá sát… và có khi nó bịa mà nghe cũng khá giống thật.
Thường thì người dùng sẽ dừng lại ở bước 1, hoặc cứ loay hoay ở bước 1, hỏi đi hỏi lại, đi theo vòng vẽ của AI rồi quên luôn mục tiêu ban đầu. Sau một hồi tốn công tốn của (AI tưởng free nhưng không hề nha, thời gian của bạn hông phải t.iền sao? ^^ Chưa nói đến dữ liệu bạn nạp vào, ai đảm bảo nó bảo mật tuyệt đối? Với các tập đoàn thì thông tin là ngân lượng, sự chú ý của bạn là KPI của họ…), nhiều người bỏ qua bước 2 hoặc dò lại rất sơ sài vì nhiều lý do: không đủ chuyên môn, ngại tốn thời gian, hoặc nghĩ rằng AI đã đưa ra nhiều cái đúng thì sẽ mãi đúng @@.
Thực tế, mình thấy tỷ lệ “bịa” thông tin của 2 con phổ biến là ChatGPT và Gemini khá cao. Như lần mình chia nhóm cho lớp đông, mình yêu cầu nó dò xem danh sách trước sau có khớp không, thì nó tự bịa ra tên 4 sinh viên không có trong danh sách rồi bảo thông tin chưa khớp =.=
Tỷ lệ này còn cao hơn khi nó gợi ý tài liệu tham khảo cho nghiên cứu khoa học. Đôi khi khâu dò lại mất thời gian gấp nhiều lần so với khâu nhập lệnh và nhận sản phẩm.
Một điều thú vị nữa là AI vẽ hình khá đẹp, nhiều người hay dùng nó để làm slide thuyết trình, hình ảnh quảng bá sản phẩm. Cá nhân mình thấy dùng xen kẽ, bổ trợ thì ổn, chứ nhìn một bộ slide toàn ảnh AI tạo, mình không thấy đẹp hay chuyên nghiệp mà thấy nó thiếu chất người. Kiểu như đứng trước một đống thức ăn đóng hộp bao bì đẹp mà mình lại thèm tô canh chua nhà nấu á. Nhất là trong lĩnh vực ẩm thực, không biết người khác thế nào chứ quán nào lạm dụng AI 100% cho thực đơn là mình không bao giờ đặt, vì không thể nhìn ra món ăn thật sự thế nào. Các bạn bán món ăn chứ đâu phải bán mì gói 2 con tôm mà dùng hình “chỉ mang tính minh họa”.
Nhiều đồng nghiệp cùng nghề giảng dạy như mình dùng AI cho toàn bộ slide bài giảng, cũng có cái thú vị riêng. Còn cá nhân mình vẫn thích ngồi làm từng slide, thỉnh thoảng cần thì nhờ AI tạo vài slide tổng hợp chen vào, kiểu gia vị thôi chứ không thay thế được. Có những biểu tượng người ngoài nhìn vào có thể không hiểu, nhưng người trực tiếp nghe giảng hôm đó sẽ biết mình để hình đó có nghĩa gì.
Đọc đến đây, học viên khóa Quản lý cảm xúc của mình ắt hẳn sẽ nhớ vì sao hình cái máy may cánh bướm lại có trong slide nói về “sự khác biệt trong ngưỡng cảm xúc của từng người” :))
2. Kỹ năng quản lý cảm xúc
Quản lý cảm xúc là khả năng nhận diện cảm xúc, hiểu vì sao mình có cảm xúc đó, và điều tiết hành vi theo hướng lành mạnh, cho dù đang có cảm xúc âm tính gây khó chịu.
Khi dùng AI, đặc biệt là mấy con xịn sò (mà ngày nay AI nâng cấp gần như hằng ngày, càng ngày càng xịn), thì giống như bạn có một con dao bén trong tay. Ai dùng dao giỏi sẽ biến nó thành công cụ chế biến món ngon, tạo hình đẹp; còn ai chưa biết dùng, chưa quen, thì có thể làm tổn thương mình và người khác.
Vì sao vậy? Vì AI đẩy tiến độ công việc lên gấp nhiều lần so với làm thủ công trước đây. Nhiều người nhập một lệnh đơn giản và nhận lại một khối tài liệu đồ sộ (so với khả năng của họ), nên dễ có xu hướng cảm thấy “ồ, tôi toàn năng, tui tài giỏi”… nhưng đôi khi đó chỉ là mớ rác được gói trong giấy đẹp.
Mình từng nhờ AI tích hợp nội dung và biên soạn thành kịch bản sư phạm cho một khóa học từ 6 buổi lên 8 buổi. Nó chạy rất mượt, bám sát định dạng của file gốc, nhìn rất chỉn chu. Người ngoài đọc chắc thấy “good job, baby”, chính mình ban đầu cũng thấy thế… nhưng khi đọc kỹ lại, mạ ơi, không hề. Các khái niệm đều đúng, trình bày cũng đẹp, nhưng nó khá lủng củng và không đạt được mục tiêu sư phạm mình muốn truyền tải ở khóa đó. Và mình mất 4 tiếng để ngồi thiết kế lại toàn bộ.
Trong thời đại con người có nhiều thứ hơn, sống vội hơn, người ta đôi khi định nghĩa chất lượng bằng số lượng. Kiểu một bài giảng hiệu quả phải thể hiện qua một bộ slide đầy chữ, đồ họa đẹp, kịch bản tương tác rầm rộ xoay người học vèo vèo… để rồi cho họ cảm giác “ồ, woa, đã nha”. Nhưng khoan, đi học chứ không phải đi tập aerobic. Tư duy bạn thay đổi thế nào, bạn ứng dụng được gì vào thực tế, có chút nào sự hướng thượng được khơi lên không… hay đó chỉ là một sân khấu với nhiều tiết mục giải trí cho đã các giác quan?
Đã lâu rồi, để không biến một giờ lên lớp thành sân khấu phô diễn tài năng của người dạy, mình luôn giữ một lời nguyện ngắn thế này: “Chúa à, cho con nhỏ bé lại, để Ngài lớn lên trong con, để con thành công cụ cho Ngài. Xin cho con đem lại thiện ích cho học viên của con qua sự soi sáng của Ngài. Sau buổi học, họ quên con luôn cũng được. Chỉ cần Chúa nhớ con, con no thỏa.”
Đấy, AI có thể vẽ ra cho bạn một kịch bản trong mơ để bạn thỏa sức vẫy vùng, nhưng từ lý thuyết đến thực tế xa lắm í. Nếu không kiểm soát tốt cảm xúc, những lời thúc đẩy mà AI bơm cho người dùng đôi khi sẽ kéo họ xa rời thực tế.
3. Kỹ năng thấu cảm
Thấu cảm là khả năng cảm nhận cảm xúc, tâm tư của người khác bằng cách hình dung mình là họ. Kiểu như khi ai đó nói họ đau chân, bạn hình dung được đôi giày họ đang mang bóp siết, cứng sần ra sao… chứ không phải kiểu nói: “À, đau tí thôi, vài bữa giày nó giãn ra là hết đau hà”. Thấu cảm là hiểu được những điều phía sau ngôn từ, những điều chưa được thốt ra.
Vậy trong khi dùng AI, sao phải thấu cảm?
Chắc hẳn ở đây nhiều người đã từng dùng AI như một người để tâm sự, và đồng tình với Trang là nó nói chuyện tử tế hơn khá nhiều người ngoài đời thật? Ở mức nhu cầu trò chuyện thấp và trung bình, mình cũng nghĩ nó có thể thay thế được khá nhiều người. Đặc biệt là mấy người “cầm tinh Thanh xà Bạch xà” =))
Tuy vậy, khi ở một trạng thái cần sự đồng điệu cao hơn, cần một cái chạm để gọi tên những điều bạn chưa nói, không muốn nói, không thể nói, không biết nói… thì AI chưa làm được. Những gì nó trả lời bạn hoàn toàn dựa vào thông tin bạn nạp ở đầu vào.
Ví dụ như: hôm nay lòng bạn cô đơn, bạn gõ “xin chào” để mở đầu cuộc trò chuyện. AI sẽ đáp: “Chào Trang, hôm nay bạn thế nào? Mình sẵn sàng nghe bạn nói đây.”
“Mình thấy ổn”, bạn ấn Enter với đôi mắt rưng rưng và đôi tay run bần bật vì nỗi đau. AI không cảm được, và theo một cách máy móc, mạch chuyện sẽ tiếp diễn: “Rất vui vì thấy bạn ổn, chúc bạn một ngày tốt lành nhé, mình sẽ luôn ở đây nếu bạn cần.”
…
Những khoảng lặng, những tín hiệu không lời, AI chưa cảm nhận được. Không biết tương lai thế nào nhỉ? Có thể người ta sẽ chế ra những con AI cảm nhận được hơi ấm, tiếng nấc, hơi thở, nhịp run tay, độ dài của những khoảng lặng trong giao tiếp… có thể chứ. Nhưng dù sao mình vẫn thấy chỉ khi hai trái tim cùng đập, dòng máu nóng cùng chảy, thì những cái chạm mới chạm tới tận cùng những vấn đề của phận người.
Nãy giờ cũng dông dài ha, và nếu ai kiên nhẫn đọc tới đây, chắc bạn sẽ hỏi: “Ủa rồi mắc gì dùng AI phải thấu cảm?”
Thấu cảm ở đây nghĩa là khả năng bạn hướng về người mà bạn sẽ làm việc cùng, người thụ hưởng sản phẩm của bạn. Bạn thực sự giải mã được những thông điệp phía sau cảm xúc, phía sau những tín hiệu phi ngôn từ… từ đó bạn mới hiểu họ cần gì, và từ đó mới dùng AI để nhập lệnh, cho ra sản phẩm hướng tới điều đó. Còn nếu chưa một lần tìm hiểu người thụ hưởng là ai, mà nghĩ rằng những gì mình có là toàn năng, áp dụng được cho tất cả, thì… nghe viễn tưởng ha.
Tóm lại, AI là một công cụ tuyệt vời, mình vẫn dùng nó mỗi ngày và biết ơn vì nó giúp mình đỡ đi rất nhiều việc. Nhưng công cụ càng mạnh thì người cầm nó càng cần vững.
Tư duy phản biện giúp mình tỉnh táo trước sản phẩm AI đưa ra. Quản lý cảm xúc giúp mình không bị cuốn theo những lời ngọt ngào và cảm giác “mình giỏi quá”. Còn thấu cảm giúp mình nhớ rằng phía sau mọi câu lệnh là một con người thật, với những nhu cầu thật, đang chờ mình phục vụ.
Ba điều này AI không làm thay mình được. Mà ngược lại, càng dùng AI nhiều, mình càng phải luyện chúng kỹ hơn.
Còn bạn thì sao? Bạn đã từng “cầm rác tưởng kim cương” lần nào chưa? Kể Trang nghe trải nghiệm dùng AI của bạn nào ^^.
Hình minh hoa: từ Pinterest tìm kiếm từ từ khoá “Humans and Technology”
